Definicja i podstawy prawne
Pojęcie klauzul abuzywnych (postanowień niedozwolonych) znajduje się w art. 385¹ Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem za niedozwolone uznaje się postanowienia umowy zawieranej z konsumentem, które nie zostały uzgodnione indywidualnie, kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Należy przy tym zaznaczyć, że regulacja ta odnosi się wyłącznie do relacji przedsiębiorca–konsument, a więc nie ma zastosowania w umowach zawieranych pomiędzy przedsiębiorcami.
Jakie przesłanki muszą wystąpić?
Aby konkretne postanowienie stanowiło klauzulę abuzywną, muszą pojawić się łącznie trzy elementy:
- brak możliwości negocjacji treści – konsument nie mógł mieć wpływu na sformułowanie postanowienia zawartego we wzorcu umowy,
- sprzeczność z dobrymi obyczajami – postanowienie stoi w sprzeczności z zasadą równowagi stron oraz uczciwości,
- rażące naruszenie interesów konsumenta – konsekwencją zapisu jest nieuzasadnione pogorszenie sytuacji klienta, np. nieproporcjonalne obciążenie go kosztami czy ryzykiem.
W jakich umowach występuję postanowienia niedozwolone
Najgłośniejszym medialnie przykładem postanowień niedozwolonych są sprawy kredytów powiązanych z kursem franka szwajcarskiego. W umowach tego typu konsumenci kwestionują klauzule przeliczeniowe, które ich zdaniem mają pozwalać bankom w sposób dowolny ustalać kurs waluty na podstawie własnych tabel. Jednakże w rzeczywistości procesowej w wielu postępowaniach pomiędzy przedsiębiorcami a konsumentami ci drudzy podnoszą abuzywność klauzul.
Klauzule abuzywne pojawiają się na przykład w:
- regulaminach sklepów internetowych – np. zapisy wyłączające odpowiedzialność przedsiębiorcy za nienależyte wykonanie umowy,
- umowach ubezpieczeniowych – w szczególności ogólne warunki ubezpieczenia, które konsument musi zaakceptować w całości (np. autocasco)
- usługi telekomunikacyjne i IT – postanowienia jednostronnie ograniczające prawa klienta do reklamacji lub odstąpienia od umowy,
- umowy pożyczki czy kredytu – np. postanowienia nakładające nieproporcjonalnie wysokie prowizje za udzielenie pożyczki.
Jak rozpoznać klauzulę abuzywną?
Nie zawsze jest to proste, ponieważ ocena zależy od treści całej umowy oraz kontekstu jej stosowania. Pomocą służy rejestr klauzul niedozwolonych prowadzony przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Znajdują się w nim przykłady sformułowań, które zostały prawomocnie uznane za niedozwolone. Jednakże zaznaczyć należy, że brak wpisania konkretnej klauzuli do rejestru nie powoduje, że przed sądem nie można powoływać się na abuzywność postanowienia. Sąd zobligowany jest do oceny postanowienia w konkretnej umowie łączącej przedsiębiorcę z konsumentem, aby zapewnić efektywną ochronę słabszej strony stosunku zobowiązaniowego.
Skutki wystąpienia klauzuli abuzywnej
Umowa, która zawiera niedozwolone postanowienie, nie staje się automatycznie nieważna w całości. Co do zasady, bezskuteczny jest tylko zapis uznany za abuzywny. Sąd, badając sprawę, może stwierdzić, że pozostałe elementy umowy są ważne i umowę można nadal wykonywać. Dopiero w sytuacji, gdy usunięcie spornego postanowienia uniemożliwiałoby funkcjonowanie całej umowy, możliwe jest jej unieważnienie w całości.
Jak się chronić przed klauzulami abuzywnymi?
Najważniejsza jest ostrożność przed podpisaniem umowy. Warto dokładnie czytać regulaminy i kontrakty, a w razie wątpliwości skonsultować dokument z doświadczonym prawnikiem. Również przedsiębiorcy mają interes, aby zadbać o to, by stosowane przez nich wzorce umów i regulaminy były zgodne z prawem. Dzięki temu unikną sporów sądowych, kar finansowych oraz utraty zaufania klientów.
Klauzule abuzywne a umowa między przedsiębiorcami
Warto zwrócić uwagę, że od 2021 r. z ochrony przed klauzulami abuzywnymi mogą korzystać – tak jak konsumenci – także niektórzy przedsiębiorcy. Szczegółowe informacje na ten temat opisywaliśmy na blogu naszej kancelarii prawnej.
Podsumowanie
Klauzule abuzywne to mechanizm, przed którym ustawodawca stara się chronić konsumentów. Ich obecność w umowie może prowadzić do znacznych strat finansowych i ograniczenia praw klienta. Dlatego tak ważne jest, aby zarówno konsumenci, jak i przedsiębiorcy mieli świadomość, czym są niedozwolone postanowienia i jakie skutki mogą wywołać.
- Klauzule abuzywne – co warto wiedzieć? - 12 stycznia 2026
- Czym jest czyn nieuczciwej konkurencji? - 5 stycznia 2026
- Sukces kancelarii: oddalenie powództwa na kwotę ok. 400000 zł - 8 grudnia 2025
